Nguy cơ mở rộng chiến trường

Biển Caspi từ lâu được xem là vùng biển nội địa tương đối ổn định, nơi 5 quốc gia ven biển duy trì một cơ chế an ninh riêng, hạn chế sự hiện diện quân sự của các nước bên ngoài. Tuy nhiên, những diễn biến trong những ngày gần đây cho thấy khu vực này đang đối mặt nguy cơ trở thành một mặt trận mới.

Ngày 25-7, Iran cáo buộc Ukraine tiến hành cuộc tấn công bằng thiết bị bay không người lái nhằm vào tàu thương mại mang cờ Iran đang di chuyển từ cảng Astrakhan của Nga đến cảng Bandar Anzali của Iran trên Biển Caspi. Theo Tehran, vụ việc khiến một thủy thủ thiệt mạng, một người khác bị thương và phần cầu tàu bị hư hại.

Ngay sau vụ việc, Bộ Ngoại giao Iran đã triệu Đại biện lâm thời Ukraine tại Tehran để phản đối điều mà nước này gọi là hành động "thù địch và mang tính tội phạm". Tehran cho rằng vụ tấn công vi phạm Điều 2(4) của Hiến chương Liên hợp quốc, đồng thời cảnh báo sẽ bảo vệ các lợi ích quốc gia và truy cứu trách nhiệm những bên liên quan. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi sau đó tuyên bố vụ việc "không thể không bị đáp trả", đồng thời kêu gọi Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, Liên minh châu Âu (EU) và cộng đồng quốc tế có phản ứng cứng rắn đối với Ukraine.

Trong khi đó, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky không xác nhận đã tấn công tàu thương mại Iran, song cho biết Kiev đã đạt được "những kết quả rất mạnh mẽ" trong các chiến dịch tấn công tầm xa trên Biển Caspi nhằm vào các tàu vận chuyển hàng hóa quân sự có liên quan đến Iran cũng như một tàu chiến Nga. Ông đồng thời cáo buộc Nga cung cấp thông tin tình báo vệ tinh hỗ trợ các hoạt động quân sự của Iran. Cho đến nay, Ukraine chưa bình luận về cáo buộc của Iran liên quan đến con tàu thương mại bị tấn công.

Giá trị chiến lược ngày càng lớn

Những diễn biến mới thu hút sự chú ý bởi Biển Caspi không chỉ là vùng biển giàu tài nguyên dầu khí mà còn giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới vận tải và hậu cần của khu vực Á - Âu. Đây là mắt xích của Hành lang Trung tâm, tuyến vận tải kết nối Trung Quốc với châu Âu qua Trung Á, đồng thời là khu vực tập trung nhiều cảng biển, đường ống dầu khí và các tuyến trung chuyển hàng hóa chiến lược.

Đối với Iran, Biển Caspi là cửa ngõ thương mại quan trọng ở phía Bắc, giúp nước này duy trì hoạt động xuất nhập khẩu trong bối cảnh chịu nhiều lệnh trừng phạt. Đây cũng là tuyến kết nối trực tiếp với Nga thông qua hệ thống cảng biển và đường thủy nội địa.

Về phía Nga, Biển Caspi từ lâu được coi là "hậu phương" tương đối an toàn. Moscow duy trì lực lượng hải quân lớn nhất tại đây và sử dụng khu vực này làm bàn đạp triển khai nhiều hoạt động quân sự, đồng thời phục vụ việc vận chuyển hàng hóa, vật tư và thiết bị giữa Nga với Iran. Trong bối cảnh Hạm đội Biển Đen liên tục chịu sức ép từ các cuộc tấn công của Ukraine, vai trò của Biển Caspi càng trở nên quan trọng đối với Moscow.

Tuy nhiên, việc Ukraine mở rộng năng lực tấn công tới khu vực này cho thấy không gian từng được xem là an toàn cũng đang dần trở thành mục tiêu quân sự. Các chuyên gia nhận định Biển Caspi còn là hành lang hậu cần then chốt giúp Nga và Iran duy trì hợp tác kinh tế, năng lượng cũng như trao đổi nhiều loại công nghệ và hàng hóa lưỡng dụng trong bối cảnh cả hai đều chịu sức ép từ các lệnh trừng phạt của phương Tây.

Điểm giao thoa của hai cuộc xung đột

Giới quan sát cho rằng diễn biến trên Biển Caspi phản ánh xu hướng hai cuộc khủng hoảng lớn hiện nay ngày càng đan xen.

Quan hệ giữa Tehran và Kiev đã xấu đi đáng kể từ năm 2022, khi Ukraine cáo buộc Nga sử dụng các thiết bị bay không người lái do Iran thiết kế trong chiến dịch quân sự. Theo phía Ukraine, nước này đã bắn hạ hàng chục nghìn UAV có nguồn gốc từ Iran kể từ khi xung đột với Nga bùng phát. Ở chiều ngược lại, Iran luôn bác bỏ cáo buộc can dự trực tiếp vào cuộc chiến tại Ukraine, đồng thời cho rằng nước này chỉ bảo vệ các lợi ích hợp pháp của mình.

Theo các nhà phân tích, việc Ukraine mở rộng phạm vi tấn công tới Biển Caspi có thể nhằm gia tăng sức ép đối với Tehran bằng cách đe dọa một trong những tuyến vận tải quan trọng còn lại của Iran. Nếu các cuộc tấn công tiếp diễn, hoạt động thương mại, xuất khẩu năng lượng cũng như chuỗi hậu cần giữa Nga và Iran có thể chịu ảnh hưởng đáng kể.

Phó Giáo sư Paul Musgrave, Đại học Georgetown (Qatar), nhận định Biển Caspi đang chuyển từ một vùng biển mang tính khu vực thành không gian có ý nghĩa chiến lược trong cuộc đối đầu giữa Ukraine, Nga và Iran. Theo ông, nếu khu vực này thực sự trở thành một mặt trận mới, tác động sẽ không chỉ giới hạn trong phạm vi quân sự mà còn có thể lan sang thị trường năng lượng toàn cầu. Vụ việc trên Biển Caspi cho thấy nguy cơ mở rộng phạm vi xung đột vẫn hiện hữu. Nếu các bên tiếp tục coi vùng biển này là mục tiêu quân sự, Biển Caspi có thể không còn là "vùng đệm an toàn" như trước mà trở thành một điểm nóng mới trong bức tranh địa chính trị ngày càng phức tạp của khu vực Á - Âu.

AN BÌNH